قهستان منطقه ای است در جنوب شرقی خراسان، شامل شهرستان های کاشمر، طبس، فردوس، بیرجند، قاین، تربت حیدریه، خواف، گناباد و تایباد که از جانب شمال به نیشابور و سبزوار، از غرب به بیابان مرکزی، از جنوب به سیستان و کرمان واز طرف شرق به دشت ناامید در افغانستان کنونی محدود است. آنچه این ناحیه را از سایر نقاط ایران جدا می کند، غیر از ویژگی های جغرافیایی و اقلیمی، وجود تعداد زیادی قلعه است. در این مقاله از یک طرف، جهت شناخت پهنه فرهنگی قهستان و قلاع موجود در آن، با استفاده از متون، اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و جغرافیایی تاریخی آن مورد مطالعه قرار گرفته و از طرف دیگر، به منظور فهم حوزه کارکرد قلاع، به عنوان پایگاه های مهم نظامی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی به بررسی میدانی قلاع و تحلیل موقعیت قرارگیری و پراکنش آنها در ارتباط با محیط پیرامو نشان پرداخته شده است.

این پژوهش درآمدی به باستان شناسی ماواگزینی است و به طرح آن به عنوان یک افق پژوهشی تازه با اصول موضوعی و مسئله شناختی مشخص و منحصر به خود اختصاص دارد. منظر ماواگزینی در باستان شناسی، محصول یک فقدان در اصول معرفت شناختی این رشته است؛ فقدان مطالعه و پژوهش در آن دسته پدیده هایی که به واقع شاخصه های شناختی/فرهنگی محسوب می شوند؛ پدیده هایی که نمی توان آن ها را در زمینه های بوم شناختی-محیطی، جغرافیایی و انسان شناختی توضیح داد. این ضعف معرفت شناختی از آنجا ناشی می شود که به طور سنتی باستان شناسی را ناتوان از پل زدن از جانب مادیات به معانی دور از دسترس تلقی می کرد. بنیان معرفت شناختی این پژوهش آن است که برعکس، معناهای انسانی مادیت دارند و ذهن و ماده را نمی توان در دو قطب مخالف یکدیگر جای داد. مسئله ی اصلی این پژوهش بازگرداندن نوعی از اعتبار به باستان شناسی است که ورای در اختیار گذاشتن شروح بوم شناختی-محیطی، جغرافیایی و انسان شناختی پیرامون مدارک و شواهد باستانی، بتواند بر مولفه هایی انگشت گذارد که به طور رایج خارج از حیطه ی سیطره ی آن به شمار آمده است؛ همچون مولفه های شناختی، متافیزیکی، نشانه شناختی و مفهومی-زبانی. در این پژوهش ضمن تعریف و شرح ماواگزینی از سه منظر فلسفی، انسان شناختی و باستان شناختی، مفاهیم نظری و روش شناختی ویژه ای برای این منظر برساخته و پیشنهاد شد. برمبنای مفاهیم نظری مورد بحث، سطوح واقعیات زیستی انسان از لحاظ باستان شناختی ترسیم و پیشنهاد شد. درنهایت، باستان شناسی ماواگزینی بر سطحی از واقعیات مادی انسانی اشاره می رود که تاکنون ذیل عباراتی همچون «ذهنی»، «دست نیافتنی» یا «فاقد شواهد مادی» انکار، رد یا به شکلی سیستماتیک از نظرها پنهان می شد. برای نشان دادن کاربرد عملی این چارچوب، بررسی های باستان شناختی سرفیروزآباد کرمانشاه موردکاوی شد. موردکاوی نشان می دهد حتی بررسی های سطح الارضی نیز می توانند شواهدی را از واقعیت های رده بالاتر یا چنان که در این مقاله مورد نظر است، واقعیت های بوطیقایی در خود داشته باشند؛ تنها اگر پژوهشگر از پیش، خود را آماده ی پذیرش آن واقعیت ها کرده باشد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آیا می توان سطح مولفه های فرهنگی را به عنوان یک سطح مطالعاتی معنادار وارد مراحل مختلف پژوهش های باستان شناختی کرد؟ این مولفه ها کدام و بر چه مبانی معرفت شناختی استوار هستند؟ فرضیات عبارت ست از: شواهد مربوط به سطح مولفه های فرهنگی در همه ی سطوح پژوهش های باستان شناختی وجود دارد و تنها مانع درنظر گرفتن آن ها، پیش پنداشت ها و انگاره های معرفت شناختی نادرست است.

ترکیب مدرک باستان شناختی از جمله مفاهیمی است که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است. باستان شناسان مکاتب فکری گوناگون، به روش های متفاوت، این مفهوم را به مثابه یک مدل و ابزار زبانی برای ارائه شواهد باستان شناختی مورد استفاده قرار می دهند. این گوناگونی ها منجر به شکل گیری دو مدل مختلف به نام مدل بافتی و مدل فیزیکی شده است که هر کدام، از مبانی نظری و استدلال های متافیزیکی ویژه ای برخوردارند.

گیاه زندگی استعاره ای کیهان شناختی است که در طبقه بندی دوگانۀ هستی بین دو قلمرو مغاک و عالم قدسی (اعلی)، مختص جهان مغاک و ظلمات است. نماد گیاه زندگی طیف وسیعی از نباتات را در بر می گیرد؛ گیاهان رونده و خودرو یا دیمی، گیاهان آغازینی مانند نی (خیزران) و ریواس، گیاهان مخمر و مستی آور همچون قارچ، مایعات نیروبخش مانند شراب و گیاهان وابسته به آن از جمله تاک و خرما، مرکبات و دانه های روغنی مانند زیتون، گیاهان دارویی و سمی همچون شوکران، درختان آتش زا مانند بلوط و کاج و گیاهان معطر و بودار از جمله مصادیق گیاه زندگی اند. این گیاهان رمز طبیعت و فطرت اولیۀ جهان اند که انسان و تمام موجودات هستی لاجرم از آن عبور می کنند. آئینی بودن و کارکردهای عینیِ نباتات، تابعی از جایگاه نمادین آنها در جهان بینی انسان بوده است و هرکدام از آنها، به نحوی، ویژگی این قلمرو را بازنمایی می کنند. ساختار و مفاهیم حاکم بر جهان ظلمات، از جمله: نیروی حیات، جاودانگی، سکر و خلسه، مخمرات، برهنگی، عشق و نیروی جنسی، دارو و پزشکی، آتش و مانند آن، ساختار مشترک مربوط به نماد گیاه زندگی است. دسته‎بندی نباتات بر اساس نواحی کیهانی و اسطوره‎ای، شیوۀ متفاوتی از طبقه بندی است که در عین نمادین بودن، با خواص و طبیعت این گیاهان انطباق دارد. حوزۀ مورد مطالعۀ ما، ایران و بین النهرین باستان است. مهم ترین روش انجام پژوهش، استفاده از منابع مکتوب در حوزۀ باستان شناسی و هنر و اساطیر این منطقه با تکیه بر رویکرد اسطوره شناسی تطبیقی است. همچنین از داده های مردم شناختی اقوام زاگرس از جمله کردها استفاده شده است.

قرار گرفتن در گفتمان غالب دوره پهلوی اول، مانند ملی گرایی، تجددگرایی و باستان گرایی، تلاش برای احیای سنت نگارگری ایرانی با الهام از مکتب اصفهان و تأثیر از شعر و اندیشه خیام، مولانا، حافظ، سعدی، نظامی، عطار، فردوسی و دیگر شاعران بزرگ ایرانی، الهام از موضوعات و نمادهای باستانی و همچنین عواملی همچون آناتومی، پرسپکیتو، حجم پردازی و سایه و روشن از مؤلفه های نگارگری دوره پهلوی می باشد. هنرمندان این دوره به ارزش های سنتی و نگارگری گذشته ایران در دوران مدرنیسم پایبند بودند؛ تا با پیوند به گذشته، هرچه بیشتر ریشه های ایرانی و آریایی خود را حفظ کنند. علی اسفرجانی از هنرمندان معاصر است که در آثار خود چه در پرداختن به محتوا و مضامین، چه از لحاظ ساختار از این اصول و مؤلفه های باستان گرایی پیروی کرده و در آثار نگارگری خود بهره بسیاری برده است. این پژوهش به شیوه کیفی و از لحاظ ماهیت توصیفی- تحلیلی است و درصدد پاسخ به این پرسش است که تأثیرات باستان گرایی بر ویژگی های آثار نگارگری علی اسفرجانی چیست؟ بدین منظور آثار نگارگری علی اسفرجانی به عنوان احیاگر هنرهای ملی از جمله نگارگری سنتی با توجه به تأثیر مؤلفه های باستان گرایی شناسایی، تبیین و مورد تحلیل قرار می گیرد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که در آثار اسفرجانی نمونه هایی تحت تأثیر باستان گرایی در ساختار طراحی، شیوه اجرا، محتوا و مضامین، طبیعت گرایی، فضاسازی، معماری، فرم لباس و پوشاک، ابزار جنگی، لوازم زندگی، بزمی و موسیقی و سایر عناصر تصویری ملاحظه می شود.